استارتر گوساله چیست و مقدار و زمانبندی مصرف آن چگونه است؟
اگر بخواهیم دربارهی پرورش گوساله حرفه ای و سودآور حرف بزنیم، یکی از مهمترین نقاطی که نباید دستکم گرفته شود استارتر گوساله است. خیلی از دامدارها فکر میکنند موفقیت گوساله فقط به کیفیت شیر، بهداشت آغل یا درمان اسهال بستگی دارد؛ در حالی که یکی از تعیینکنندهترین عوامل رشد سالم، همین خوراکی است که بهظاهر ساده به نظر میرسد اما در واقع آیندهی شکمبه، رشد، از شیرگیری و حتی عملکرد بعدی حیوان را شکل میدهد.
استارتر فقط یک خوراک کمکی نیست. استارتر، پل عبور گوساله از تغذیهی شیری به تغذیهی شکمبهای است. یعنی همان مرحلهای که گوساله از وابستگی کامل به شیر خارج میشود و کمکم یاد میگیرد خوراک خشک را هضم کند. اگر این انتقال درست انجام شود، گوساله با اشتهای خوب، رشد یکنواخت و کمترین استرس از شیر جدا میشود. اما اگر استارتر ضعیف باشد، دیر شروع شود یا بد مصرف شود، گوساله در همان ماه های اول عقب میافتد و این عقبماندگی بعدها بهسادگی جبران نمیشود.
استارتر گوساله دقیقاً چیست؟
استارتر گوساله، یک جیرهی آغازین و خوشخوراک است که برای تحریک رشد شکمبه طراحی میشود. به زبان ساده، این خوراک قرار نیست فقط شکم گوساله را پر کند؛ قرار است شکمبه را فعال کند. وقتی گوساله استارتر میخورد، میکروارگانیسمهای شکمبه شروع به فعالیت میکنند، اسیدهای چرب فرّار تولید میشود و همین فرآیند به رشد پرزهای شکمبه کمک میکند. نتیجه این است که دستگاه گوارش گوساله کمکم شبیه یک نشخوارکنندهی واقعی عمل میکند.
استارتر معمولاً خوراکی با حدود 18 تا 20 درصد پروتئین خام معرفی میشود. این عدد بیدلیل نیست. پروتئین کافی برای رشد بافتی، رشد عضلات و حمایت از توسعهی سیستم گوارشی لازم است. اگر پروتئین پایین باشد، گوساله از نظر رشد عقب میماند؛ اگر هم خوراک بیش از حد سنگین یا غیرخوشخوراک باشد، مصرفش کم میشود و کل برنامهی از شیرگیری دچار اختلال میگردد.
از نظر شکل، اغلب استارترهای موفق، متنیچر یا textured هستند؛ یعنی ترکیبی از دانههای خردشده، غلات و اجزای خوشخوراک. دلیلش هم ساده است: گوساله معمولاً این نوع خوراک را بهتر از خوراک خیلی پودری یا صرفاً فشرده میخورد. خوراک خیلی ریز، هم گرد و غبار ایجاد میکند و هم جذابیت کمتری دارد. استارتر خوب باید تازه، خوشبو، تمیز و بدون کپک باشد.
چرا استارتر اینقدر مهم است؟
پاسخ کوتاه این است: چون بدون استارتر، شکمبه خوب رشد نمیکند. گوسالهای که فقط شیر میخورد، هرچقدر هم ظاهراً سالم باشد، هنوز برای زندگی مستقل آماده نیست. شیر انرژی میدهد، اما شکمبه را بهخوبی تمرین نمیدهد. در مقابل، استارتر باعث میشود مسیر رشد شکمبه باز شود و گوساله برای از شیرگیری آماده گردد به همین علت معرفی زودهنگام استارتر برای تحریک رشد شکمبه ضروری است. در توصیههای دامپزشکی آمده که استارتر باید از حدود 3 روزگی در اختیار گوساله قرار بگیرد. این یعنی منتظر نمیمانیم گوساله بزرگتر شود تا تازه خوراک خشک را بشناسد؛ برعکس، خیلی زود و با مقدار کم، او را با این خوراک آشنا میکنیم تا دستگاه گوارش مسیر رشدش را پیدا کند.
نکتهی مهم این است که استارتر فقط برای پر کردن شکم نیست، بلکه نقش «آموزشی» دارد. شکمبهی گوساله باید یاد بگیرد خوراک خشک را پردازش کند و این یادگیری فقط با مصرف تدریجی و مداوم استارتر اتفاق میافتد.
استارتر را از چه زمانی باید شروع کرد؟
یکی از رایجترین اشتباهات این است که دامدار فکر میکند تا زمانی که گوساله شیر میخورد، نیازی به استارتر ندارد. این نگاه اشتباه است. در منابع معتبر، توصیه شده است که استارتر خیلی زود و معمولاً از روز سوم زندگی در دسترس گوساله قرار گیرد. دلیلش این است که هرچه زودتر گوساله با طعم و بافت خوراک آشنا شود، سریعتر مصرفش را بالا میبرد و زودتر شکمبهاش فعال میشود.
البته در روزهای اول، هدف این نیست که گوساله مقدار زیادی بخورد. برعکس، در شروع فقط باید مقدار کمی استارتر تازه در اختیارش باشد تا هم کنجکاوی غذایی ایجاد شود و هم خوراک کهنه و مانده در آخور نماند. گوساله معمولاً ابتدا بو میکشد، کمی میلیسد، بعد ذرهذره مصرف را بالا میبرد. این روند طبیعی است و نباید عجله کرد.
مقدار مصرف استارتر چقدر باید باشد؟
مقدار مصرف استارتر در روزهای اول یک عدد ثابت و یکسان برای همه نیست، چون وابسته به سن، سلامت، دمای محیط، کیفیت شیر، نژاد و حتی مدیریت آخور است. اما چیزی که مهمتر از عدد ثابت است، روند افزایش مصرف است.
در هفتههای اول، مصرف ممکن است بسیار کم باشد؛ گاهی فقط چند ده گرم. این طبیعی است. اما با گذشت زمان، اگر استارتر خوشخوراک باشد و آب هم در اختیار گوساله قرار بگیرد، مصرف بهتدریج بالا میرود. در توصیههای دانشگاهی آمده که گوساله معمولاً زمانی برای از شیرگیری آماده میشود که مصرف استارترش به حدود 3 پوند در روز برسد؛ یعنی تقریباً حدود 1.3 تا 1.4 کیلوگرم در روز. در بعضی منابع و برنامههای عملی، عددی نزدیک به 700 تا 900 گرم هم برای شروع تصمیمگیری دیده میشود، اما برای معیار نهایی از شیرگیری، عدد بالاتر و پایدارتر قابل اتکاتر است.
نکتهای که باید به آن دقت کرد این است که مصرف باید پایدار باشد. یعنی اگر گوساله یک روز زیاد خورد و دو روز بعد کم خورد، هنوز نمیتوان گفت آمادهی از شیرگیری است. معیار واقعی، مصرف یکنواخت و چندروزه است. این همان جایی است که مدیریت حرفهای از تصمیمهای عجولانه جدا میشود.
زمانبندی مصرف استارتر در طول روز چگونه باشد؟
یکی از اشتباهات رایج در گوسالهداری این است که استارتر را یکبار زیاد در آخور میریزند و بعد چند روز همان را نگه میدارند. این کار معمولاً نتیجهی خوبی ندارد. استارتر باید کمکم، تازه و همیشه در دسترس باشد. در روزهای اول، بهتر است مقدار کمی خوراک تازه در ظرف تمیز قرار داده شود و در صورت ماندن، تعویض گردد. چرا؟ چون استارتر مانده، نمکشیده یا آلوده به فضولات، خیلی سریع مصرفش را از دست میدهد.
از نظر زمانبندی، بهترین کار این است که استارتر همیشه قابل دسترس باشد و دامدار فقط مقدار مصرفشده را کنترل کند. گوساله خودش باید یاد بگیرد هر وقت خواست به آن دسترسی داشته باشد. این مدل مدیریت، با الگوی تغذیهی طبیعی گوساله هماهنگتر است و باعث میشود دفعات خوردن خوراک بالا برود.
در کنار این، آب آزاد باید همیشه در دسترس باشد. این مورد آنقدر مهم است که در بسیاری از راهنماهای دانشگاهی کنار استارتر ذکر میشود. بدون آب، مصرف استارتر کاهش پیدا میکند و شکمبه هم درست توسعه نمییابد. آب، شاید سادهترین جزء برنامهی تغذیه باشد، اما در عمل یکی از مهمترین عوامل موفقیت در از شیرگیری است.
استارتر خوب چه ویژگیهایی دارد؟
اگر بخواهیم صادق باشیم، همهی استارترها یکسان نیستند. بعضی خوراکها روی کاغذ خوباند، اما در آخور مصرف نمیشوند. استارتر موفق باید سه ویژگی اصلی داشته باشد: ترکیب مناسب، بافت مناسب و تازگی.
از نظر ترکیب، همانطور که گفته شد، حدود 18 تا 20 درصد پروتئین خام برای بسیاری از برنامههای پرورش، یک محدودهی مناسب و رایج است. از نظر بافت، استارترهای متنیچر معمولاً بهتر از خوراکهای خیلی نرم و پودری عمل میکنند. گوسالهها اغلب خوراکی را که کمی بافت داشته باشد بهتر میپذیرند، چون هم برایشان جذابتر است و هم در دهان و آخور کمتر هدر میرود.
تازگی هم یک اصل فراموششده اما بسیار مهم است. استارتر کهنه، مانده، کپکزده یا بدبو، نهتنها مصرف نمیشود، بلکه میتواند سلامت گوساله را تهدید کند. در ماههای اول زندگی، سیستم گوارش گوساله بسیار حساس است و هر نوع خوراک آلوده میتواند دردسر درست کند.
چه زمانی باید گوساله را از شیر گرفت؟
سن بهتنهایی معیار مناسبی برای از شیر گرفتن نیست. ممکن است دو گوساله همسن باشند، اما یکی آماده باشد و دیگری نه. دلیلش هم واضح است: میزان رشد شکمبه، اشتها، وضعیت سلامت و مصرف استارتر در هر گوساله متفاوت است.
در بسیاری از برنامههای عملی، از شیرگیری زمانی انجام میشود که گوساله برای چند روز متوالی مصرف استارتر قابل قبول داشته باشد. در برخی دستورالعملها این عدد حدود 3 پوند در روز ذکر میشود. Cornell نیز در منابع خود اشاره میکند که گوسالهها معمولاً در این نقطه و اغلب در بازهی 7 تا 8 هفتگی از شیر گرفته میشوند، البته نه فقط بهخاطر سن، بلکه بهخاطر رسیدن به سطح مصرف خوراک خشک.
پس اگر بخواهیم دقیق بگوییم، بهترین زمان از شیر گرفتن، زمانی است که:
گوساله سالم باشد،
آب کافی بخورد،
استارتر را با اشتهای خوب مصرف کند،
و این مصرف برای چند روز متوالی ادامه داشته باشد.
بیشتر بخوانید: بهترین زمان و روش از شیر گرفتن گوساله؛ چیزی فراتر از یک تصمیم سنی
از شیرگیری ناگهانی بهتر است یا تدریجی؟
تقریباً در بیشتر شرایط، از شیرگیری تدریجی بهتر از قطع ناگهانی است. چون گوساله ناگهان از منبع اصلی انرژیاش جدا میشود و اگر بهخوبی به استارتر عادت نکرده باشد، دچار افت مصرف، استرس و حتی کاهش رشد میشود. روش تدریجی به بدن فرصت میدهد خودش را با شرایط جدید تطبیق دهد.
البته در بعضی واحدها از روشهای مدیریتی خاصی استفاده میشود، اما در مجموع، برای بیشتر گوسالهها بهخصوص در شرایط معمول دامداری، کم کردن تدریجی شیر منطقیتر و ایمنتر است. هدف این نیست که گوساله را شوکه کنیم؛ هدف این است که او آرام و بیدردسر وارد مرحلهی جدید تغذیه شود.
بعد از از شیرگیری چه باید کرد؟
خیلیها تصور میکنند کار تمام شده، در حالی که تازه مرحلهی حساس شروع میشود. بعد از از شیرگیری، باید مصرف استارتر، وضعیت مدفوع، سرزندگی، وزنگیری و سلامت عمومی گوساله با دقت بررسی شود. اگر در این دوره استارتر کم مصرف شود یا گوساله بیحال شود، یعنی از شیرگیری درست انجام نشده یا شرایط محیطی مشکل دارد.
تهویهی مناسب، بستر خشک، فضای کافی و کاهش استرسهای محیطی در این مرحله حیاتیاند. گوسالهای که بهتازگی از شیر گرفته شده، نباید در محیط شلوغ، مرطوب یا آلوده نگهداری شود. چون بدنش همزمان در حال سازگاری با خوراک خشک است و هر فشار اضافهای میتواند او را عقب بیندازد.
در نهایت...
استارتر گوساله فقط یک خوراک معمولی نیست؛ ابزار اصلی برای ساختن شکمبه، آمادهسازی برای از شیرگیری و پایهگذاری رشد آینده است. اگر استارتر خوب، تازه، خوشخوراک و با پروتئین مناسب باشد، و اگر از حدود 3 روزگی در اختیار گوساله قرار گیرد، مسیر رشد بهشکل قابل توجهی بهتر میشود. از طرف دیگر، از شیرگیری نباید فقط بر اساس سن انجام شود؛ بلکه باید مصرف استارتر، سلامت گوساله و آمادگی واقعی شکمبه را معیار قرار داد.